Mô hình sandbox giúp giải bài toán vốn cho công nghiệp văn hóa

Chuyện 24h Thứ 2, 14/09/2026 09:25:56 AM Theo vietnamfinance.vn

Công nghệ đang làm thay đổi nhanh cách các sản phẩm văn hóa được sáng tạo, sản xuất và tiếp cận công chúng. Cùng với đó là sự xuất hiện của nhiều mô hình kinh doanh mới, từ nội dung số, game, nền tảng phân phối đến AI, thực tế ảo, thực tế tăng cường và các sản phẩm khai thác dữ liệu văn hóa.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội

Cơ hội thị trường ngày càng lớn, nhưng đi cùng với đó là bài toán vốn. Với doanh nghiệp công nghiệp văn hóa, đặc biệt là startup, việc huy động vốn không chỉ phụ thuộc vào chất lượng ý tưởng hay tiềm năng thị trường. Nhà đầu tư còn phải đánh giá khả năng triển khai, rủi ro pháp lý, quyền sở hữu trí tuệ, dữ liệu và khả năng đưa sản phẩm từ giai đoạn thử nghiệm ra thị trường.

Trong khi đó, những lĩnh vực sáng tạo thường thay đổi nhanh, khiến pháp luật đôi khi chưa thể ngay lập tức theo kịp. Khoảng trống này có thể khiến doanh nghiệp chần chừ, còn nhà đầu tư khó xác định mức độ rủi ro để quyết định rót vốn.

Trả lời Tạp chí Đầu tư Tài chính - VietnamFinance về vấn đề này, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho rằng, đây chính là một trong những điểm mà sandbox có thể tạo ra khác biệt cho môi trường đầu tư trong công nghiệp văn hóa.

Giảm bất định để vốn mạnh dạn đi vào thị trường

“Với công nghiệp văn hóa, giá trị của sandbox không chỉ nằm ở việc tạo điều kiện cho doanh nghiệp thử cái mới, mà còn ở khả năng giảm bớt sự bất định của môi trường đầu tư”, ông Bùi Hoài Sơn nhận định.

Theo ông, trong kinh doanh, nhất là những lĩnh vực sáng tạo, vốn không chỉ e ngại rủi ro mà còn rất quan tâm đến việc rủi ro đó có thể nhìn thấy và dự đoán được hay không. Nhà đầu tư thường muốn biết một mô hình mới có được phép triển khai, cơ quan nào quản lý, doanh nghiệp cần đáp ứng những tiêu chuẩn nào và nếu pháp luật chưa có quy định thì phải chờ đến bao giờ.

Sandbox có thể tạo ra một khoảng không gian pháp lý có giới hạn để giải quyết những câu hỏi đó. Thay vì doanh nghiệp chỉ có hai lựa chọn “được phép” hoặc “không được phép” trong khi pháp luật chưa theo kịp công nghệ, Nhà nước có thể cho phép thử nghiệm trong một phạm vi cụ thể về đối tượng, địa bàn, thời gian, quy mô và các điều kiện kiểm soát.

Khi ấy, doanh nghiệp biết mình được phép làm đến đâu; cơ quan quản lý có cơ hội quan sát và đánh giá từ thực tế; còn nhà đầu tư có thêm thông tin để cân nhắc mức độ rủi ro.

“Sandbox không làm cho rủi ro biến mất, nhưng giúp rủi ro trở nên rõ ràng hơn và có thể quản lý được”, ông nói.

Đặc biệt, PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh, sandbox không trực tiếp tạo ra vốn. Giá trị của cơ chế này nằm ở khả năng tạo niềm tin để vốn mạnh dạn đi vào thị trường.

Một dự án về nội dung số, game, AI, điện ảnh hay một mô hình trải nghiệm văn hóa mới nếu được thử nghiệm trong khuôn khổ pháp lý rõ ràng, có cơ chế bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, tiêu chí đánh giá và khả năng chuyển sang hoạt động kinh doanh chính thức, sẽ có nhiều cơ sở hơn để nhà đầu tư đánh giá.

Đây là điểm quan trọng đối với các quỹ đầu tư, doanh nghiệp lớn và nhà đầu tư chiến lược. Khi mô hình đã được kiểm chứng trong một môi trường có kiểm soát, mức độ bất định giảm xuống, khả năng huy động vốn cho giai đoạn tiếp theo cũng có thể được cải thiện.

Theo nghĩa đó, sandbox có thể trở thành cầu nối giữa ý tưởng – thử nghiệm – thị trường – dòng vốn.

Từ thử nghiệm đến khả năng gọi vốn

Những lĩnh vực nằm ở giao điểm giữa văn hóa, công nghệ và thị trường được dự báo có nhiều dư địa để đón dòng vốn mới. Có thể kể đến game, nội dung số, điện ảnh – hoạt hình, AI phục vụ sáng tạo, VR, AR và các nền tảng công nghệ văn hóa.

Đây là những lĩnh vực có thị trường rộng, khả năng tiếp cận lượng lớn người dùng và đặc biệt có cơ hội đưa sản phẩm văn hóa Việt Nam ra thị trường quốc tế.

Nghị định 277/2026/NĐ-CP về hạ tầng văn hóa số cũng mở rộng phạm vi hệ sinh thái sản phẩm, dịch vụ văn hóa số, từ di sản số, VR, AR, nội dung và giải trí số đến điện ảnh, thiết kế sáng tạo, nghệ thuật biểu diễn trực tuyến và du lịch, trải nghiệm văn hóa số.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, việc khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ và sản phẩm văn hóa số, cùng với cơ chế API sandbox sử dụng dữ liệu giả lập để cộng đồng phát triển thử nghiệm, là những bước đi có ý nghĩa trong việc tạo không gian cho các mô hình kinh doanh mới. 

Tuy nhiên, ông cho rằng giá trị lớn hơn của sandbox không nằm ở việc hỗ trợ những lĩnh vực đã có hành lang pháp lý rõ ràng. Cơ chế này nên dành cho những ý tưởng mới, có tiềm năng tạo ra giá trị nhưng chưa tìm được khuôn khổ pháp lý phù hợp.

Khi đó, sandbox không chỉ giúp doanh nghiệp thử nghiệm mà còn tạo ra một dạng “bằng chứng thị trường” để nhà đầu tư có thể nhìn thấy khả năng vận hành của mô hình trước khi quyết định rót thêm vốn.

Đối với startup, điều này đặc biệt quan trọng. Một doanh nghiệp mới thường chưa có lịch sử kinh doanh đủ dài, chưa có doanh thu lớn và chưa thể chứng minh đầy đủ khả năng tăng trưởng. Nếu lại phải đối mặt với sự không chắc chắn về pháp lý, chi phí huy động vốn sẽ càng cao và khả năng tiếp cận vốn càng khó.

Một môi trường thử nghiệm có kiểm soát có thể giúp doanh nghiệp rút ngắn quá trình kiểm chứng sản phẩm, xác định khách hàng, hoàn thiện công nghệ và chứng minh mô hình kinh doanh. Khi những dữ liệu này rõ ràng hơn, câu chuyện gọi vốn cũng có thể trở nên thuyết phục hơn.

Startup cần “đường băng”, doanh nghiệp lớn cần khả năng dự báo

Theo ông Bùi Hoài Sơn, nhu cầu đối với sandbox giữa startup và doanh nghiệp lớn có những điểm khác nhau.

Với startup, điều quan trọng trước hết là giảm chi phí và thời gian gia nhập thị trường, đồng thời có điều kiện tiếp cận dữ liệu, hạ tầng, công nghệ và một nhóm khách hàng đủ để kiểm chứng ý tưởng.

“Một doanh nghiệp nhỏ khó có thể dành vài năm chỉ để chờ xác định mô hình của mình thuộc phạm vi quản lý của cơ quan nào”, ông phân tích.

Trong khi đó, doanh nghiệp lớn và các quỹ đầu tư quan tâm nhiều hơn đến sự ổn định, khả năng dự báo và đặc biệt là điều gì sẽ xảy ra sau khi giai đoạn thử nghiệm kết thúc.

Nếu thử nghiệm thành công, sản phẩm có được mở rộng hay không? Điều kiện chuyển tiếp như thế nào? Quyền sở hữu trí tuệ được bảo vệ ra sao? Chính sách có đủ ổn định để doanh nghiệp tiếp tục đầu tư hay không?

Những câu hỏi này tác động trực tiếp đến quyết định phân bổ vốn. Nhà đầu tư có thể chấp nhận rủi ro công nghệ hoặc rủi ro thị trường, nhưng sẽ khó định giá một dự án nếu rủi ro pháp lý không thể dự báo.

Vì vậy, theo ông, sức hấp dẫn của sandbox không nằm ở việc doanh nghiệp được “nới” hay “miễn” một số quy định, mà ở việc hình thành một kênh đối thoại rõ ràng và thường xuyên giữa doanh nghiệp với cơ quan quản lý.

Trong quá trình thử nghiệm, các bên có thể cùng nhận diện những vấn đề phát sinh và tìm cách xử lý trên cơ sở thực tiễn. Đây cũng là cách để chính sách được hoàn thiện nhanh hơn, trong khi doanh nghiệp có thêm cơ sở để tính toán kế hoạch đầu tư dài hạn.

Sandbox sẽ khó phát huy hiệu quả nếu chỉ dừng lại ở việc cho phép doanh nghiệp thử nghiệm. Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, một trong những yêu cầu quan trọng nhất là sandbox phải có “điểm đến”.

Mỗi chương trình thử nghiệm cần hướng tới việc trả lời những câu hỏi cụ thể: Mô hình có tạo ra giá trị kinh tế – xã hội hay không? Những rủi ro nào xuất hiện? Có thể kiểm soát đến đâu? Sau thử nghiệm, pháp luật cần bổ sung hoặc điều chỉnh điều gì?

Nếu doanh nghiệp thử nghiệm hết năm này sang năm khác nhưng vẫn không thể bước ra thị trường, sandbox sẽ trở thành một “phòng chờ pháp lý”. Khi đó, cơ chế vốn được kỳ vọng giúp giảm bất định lại có thể trở thành một nguồn chi phí mới đối với doanh nghiệp.

Bởi vậy, thước đo thành công của sandbox không nên chỉ là có bao nhiêu doanh nghiệp được tham gia thử nghiệm. Quan trọng hơn là có bao nhiêu ý tưởng được đưa ra thị trường, bao nhiêu doanh nghiệp có thể mở rộng quy mô, bao nhiêu vốn tư nhân được huy động, bao nhiêu việc làm sáng tạo được tạo ra và bao nhiêu quy định mới được hoàn thiện từ thực tiễn.

Ông Bùi Hoài Sơn cho rằng sandbox cần được đặt trong một hệ sinh thái chính sách gồm dữ liệu, sở hữu trí tuệ, tín dụng, đầu tư mạo hiểm, ưu đãi thuế và hạ tầng sáng tạo. Khi được kết nối với các chính sách huy động nguồn lực xã hội cho phát triển văn hóa, sandbox có thể trở thành mắt xích giúp doanh nghiệp giảm rủi ro, kiểm chứng mô hình và tăng khả năng gọi vốn.

“Sandbox không trực tiếp tạo ra vốn, nhưng có thể tạo niềm tin để vốn mạnh dạn đi vào thị trường”, ông nhấn mạnh. Theo đó, những ý tưởng sáng tạo có thêm cơ hội vượt qua giai đoạn thử nghiệm, trở thành doanh nghiệp, mở rộng thị trường và tạo giá trị kinh tế từ nguồn lực văn hóa Việt Nam.